Valide-i Muazzam: Kösem Sultan

Tarihin en güçlü valide sultanlarından birisi olan Mahpeyker Kösem Sultan, Osmanlı Devleti’nin beşinci padişahı olan I. Ahmed’in nikâhlı tek eşidir. Osmanlı Devleti’nde birçok ilkin yaşanmasına sebep olan Kösem Sultan, tarihimize damga vurmuş etkili bir kadın figürdür. İşte şimdi bu güçlü hanım sultanımızın hayatına kısa bir bakış gerçekleştireceğiz.

Kösem Sultan’ın yaşamının ilk yıllarına dair herhangi bir bilgi bulunmasa da bazı tarihi kaynaklara göre asıl ismi Anastasya’dır. Osmanlı sara­yına geldiği zaman ismi Mahpey­ker olarak değişmiştir. Osmanlı Sarayına ne zaman ve nasıl gel­diği bilinmemekle beraber Bosna taraflarından geldiği tahmin edil­mektedir. Rivayete göre 1589 tari­hinde doğduğu söylenebilir. Sara­ya geldiği dönemde I. Ahmed’in hemen dikkatini çekerek Haseki Sultan olmuştur. I. Ahmed’in çok küçük yaşta tahta çıkmasından dolayı naipliğini annesi Handan Sultan üstlenmişti. Bu sebeple devlet yönetiminin geri planında oldukça etkin bir rol oynamış­tır. Öte yandan hayırseverliği ve merhametiyle bilinen Handan Sultan,1605 tarihinde vefat etmiş­tir. Handan Sultan’ın vefatından sonra Mahpeyker Kösem Sultan yavaş yavaş ön plana çıkmaya başlamıştır. Bu çıkışta I. Ah­med’in rahatsızlığının da büyük etkisi olmuştur. Aynı zamanda Kösem Sultan, kızlarını da yüksek rütbeli paşalar ile evlendirerek bu vesile ile Divan-ı Hümayun’da söz sahibi olmayı başarmıştır.

DEVLET İDARESINDE BIR SULTAN

1. Ahmed’in vefatının ardın­dan Mahpeyker Kösem Sultan devlet idaresinde söz sahibi olma­ya başladı. II. Osman bu durum­dan rahatsız olunca annesi Valide Sultan Mahfiruz Hatice Sultan’ın da etkisiyle Kösem Sultanı eski saraya gönderdi. Gözden düşen Kösem Sultan, oğlu IV. Murad’ın tahta geçmesiyle saraya Valide Sultan olarak geri döndü. IV. Murat tahta çıktığında sadece 11 yaşındaydı ve Kösem Sultan artık oğlu adına devleti büyük ölçüde yönetmeye başlamıştı. Kösem Sultan’ın saltanatı, IV. Murad’ın idareyi tam olarak ele almasına kadar sürmüştür. IV. Murad, yaşı ilerledikçe Kösem Sultan’ın faa­liyetlerini engellemek istese de etkisinden tam olarak kurtulama­mıştır ve Kösem Sultan’ın fikirle­rini önemseye devam etmiştir.
2. Murad’ın genç yaşta haya­tını kaybetmesiyle tahta bu sefer Kösem Sultan’ın diğer oğlu I. İbrahim geçti. Osmanlı’da kardeş katli yasal olmasına rağmen I. İbrahim’in, IV. Murad tarafından öldürülmesini Kösem Sultan en­gellemiştir. I. İbrahim’in öldürül­me korkusu ve psikolojik rahat­sızlığından meydan gelen otorite boşluğu, başkentte kargaşaya neden olmuş fakat Kösem Sultan burada devreye girerek devletin idaresinde önemli rol oynamaya başlamıştır. Sultan İbrahim’in bir süre sonra annesini devlet işle­rine karıştırmamaya başlaması hatta eski saraya gönderme isteği karşısında nüfuzu kırılır gibi ol­muşsa da bu sıralarda İbrahim’in tahttan indirilerek yerine çocuk yaştaki Şehzade Mehmed’in pa­dişah olması, Kösem Sultan’ın siyasî durumunu yeniden güçlen­dirmiştir. Neticede Kösem Sultan, dört padişah döneminde devletin en etkili kişisi olmaya devam etmiştir. Bu dönemde herkes kendisine “Valide-i Muazzama” diyerek saygı göstermiştir.

Kösem Sultan’ın bu kadar güçlenip nüfuz kazanması sara­yın ağaları yardımıyla olmuştur. Öncelikle Harem ve Dârüssaade ağalarını, akabinde de Yeniçeri ağalarını arkasına alarak idareyi yönlendirmiş, kendisine karşı olabilecek bütün güç odaklarını onlar vasıtasıyla bertaraf etmiştir.

YARDIMSEVER SULTAN

Kösem Sultan her ne kadar güçlü kişiliği ve trajik ölümüyle anılsa da oldukça yardımsever bir sultan olduğu da aşikârdır. Bü­yük bir servete sahip olan Kösem Sultan, pek çok mescid, medrese ve çeşme inşa ettirmiştir. Üskü­dar›da Çinili Camii, Çinili Hama­mı ve yanında sıbyan mektebi, daru’l hadis, kütüphane, sebil ve çeşmesini yaptırmıştır. Anadolu kavağı Hisarı içinde mescid, Ya­vuz Selim’de Valide Medresesi, mescid ve çeşme ile Yenikapı’da çeşme inşa ettirmiştir. Ayrıca her yıl Kâbe yollarında bulunan fakir­lere Surre Alayı ile gönderilmek üzere para vakıfları tahsis etmiş­tir. Kösem Sultan’ın başlattığı Çanakkale hisarlarının yapımı Turhan Valide Sultan zamanında tamamlanmıştır. Kösem Sultan’ın yaptırdığı en gösterişli eseri İs­tanbul’un çarşılar bölgesindeki Büyük Valide Hanı’dır. Evliya Çe­lebi, bu hanı anlatırken merhum Valide Sultan’ın altlı üstlü 300 sağlam hane inşa ettirdiğini ve o dönemde bu handan başka büyük han olmadığını yazmıştır. Halk arasında dindar ve hayırsever Valide Sultan olarak tanınmıştır. Hapishanedeki mahkûmların diyetini, borçluların borçlarını ödemiş, hacı kafilelerine yollarda su ve şerbet dağıttırmıştır.

MAHPEYKER KÖSEM SULTAN’IN ÖLÜMÜ

Devletin içerisinde bulunduğu olumsuz şartlar, yeni padişahın validesini devlet idaresinde daha aktif olmaya zorlayınca Kösem Sultan’la Turhan Hatice Sultan arasında bir rekabet ortaya çıkar. Kösem Sultan bu durumun an­cak yeni bir şehzadenin padişah olmasıyla değişebileceğini düşü­nerek Şehzade Süleyman lehinde çalışmalara başlar. Turhan Hatice Sultan’ın, durumu bir cariye va­sıtasıyla öğrenmesi planı zarara uğratır. Bu sırada ayaklanan ye­niçeriler, Turhan Valide Sultan’ın saraydaki yardımcıları olan ağa­larının Mısır’a sürgün edilmesini talep etmektedir. Tehlikeli durum karşısında harekete geçen Turhan Sultan, ağalarının da yardımıy­la Osmanlı tarihinin belki de en görkemli kadını olan Kösem Sultan’ı öldürmüştür. Kösem Sul­tan’ın cenazesi, eşi Sultan Ahmet Camii’ndeki I. Ahmed türbesine gömülmüştür. Kendisi Osmanlı tarihinin en güçlü Valide Sultan’ı olarak bilinmektedir. Mahpeyker Kösem Sultan, eşi döneminde siyasî işlere -tam anlamıyla ol­masa da- karışmış ve veraset sisteminin dönüşümünde önemli bir rol oynamıştır. Kösem Sultan, oğulları ve torunu dönemiyle otuz yıla yakın devletin gücünü bizzat elinde bulundurmuş ve oynadığı siyasî oyunlar ile düşmanları­na meydan okumuştur. Hayatı romanlara, dizilere ve filmlere konu olmuştur. Naibe-i Saltanat, Valide-i Muazzama, Valide-i Muhtereme, Sahibet-ül Makam, Valide-i Kebire, Valide-i Maktule, Der-i Devlet, Ümmü’l Müminin, Ulu Valide sıfatlarıyla da anılan Kösem Sultan, tarihin en önemli kadın figürlerinden biri olarak hayata veda etmiştir.